در تاریخ ۱۱ اردیبهشت ۱۳۹۸       ساعت ۱۰:۵۲       ۲۰۰ بازدید


متن سوال : موضوع انتظار و اميد به قيام يک مصلح جهانى که بتواند، وضعیت نابسامان جوامع بشرى را سامان دهد، پراکنده قسط و عدالت در گیتی گردد و تمام خونریزی های و مفاسد را به اتمام برساند، از مسائلى است که اديان و مذاهب مختلف روى آن تکيه مى‏ کنند. و آن را عامل موثّري براي حرکتهاي فردي و اجتماعي در راستایی استعمار زدای و حرکت جوامع بسوی عدالت خواهی می‌دانند، هر قدر در دنیا ظلم و جور بیشتر در عالم حاکم شود، همچنانکه انتظار و ظهور منجی بیشتر می‌گردد، اما منتظران را با چالشهایی بسیار رو در رو می‌سازد، بر همین اساس منتظران در عصر انتظار به دنبال آسایش، راحت طلبی و عافیت خویش نیستند و بشدت خود را در معرض امتحان الهی می‌بنند و اثر تخديرى انتظار که همراه با تحریف مفهوم انتظار صورت می‌گیرد در آن‌ها اثر نگذاشته و به دنبال بیان مفهوم واقعى انتظار هستند؛ تا از این طریق به خودسازى و تحرّک و اميد بیشتر برسند.


متن پاسخ :

 منتظران راستین و چالش‌های فراروی آن‌ها

چکیده

موضوع انتظار و اميد به قيام يک مصلح جهانى که بتواند، وضعیت نابسامان جوامع بشرى را سامان دهد، پراکنده قسط و عدالت در گیتی گردد و تمام خونریزی های و مفاسد را به اتمام برساند، از مسائلى است که اديان و مذاهب مختلف روى آن تکيه مى‌کنند. و آن را عامل موثّري براي حرکت‌هاي فردي و اجتماعي در راستای استعمار زدایی و حرکت جوامع به سوی عدالت‌خواهی می‌دانند، هر قدر ظلم و جور بیشتر در عالم حاکم شود، همچنانکه انتظار و ظهور منجی بیشتر می‌گردد، اما منتظران را با چالش‌هایی بسیار رو در رو می‌سازد، بر همین اساس منتظران در عصر انتظار به دنبال آسایش، راحت طلبی و عافیت خویش نیستند و به شدت خود را در معرض امتحان الهی می‌بینند و اثر تخديرى انتظار  که همراه با تحریف مفهوم انتظار صورت می‌گیرد در آن‌ها اثر نگذاشته و به دنبال بیان مفهوم واقعى انتظار هستند؛ تا از این طریق به خودسازى و تحرّک و اميد بیشتر برسند.

واژگان کلیدی: انتظار، منتظران راستین، اهمیت انتظار و مصلح جهانی

مقدمه

انتظار و اميد به قيام يک مصلح جهانى که به بتواند وضع نابسامان جوامع بشرى را سامان دهد و پراکنده عدالت و قسط در جوامع که گرفتار به تبعیض و فساد هستند از آرزوهایی است که تمام جوامع بشری را درگیر خود ساخته است، بسیاری از اندیشمندان بر این عقیده‌اند که باور به یک مصلح جهانی باعث پویایی و حرکت افراد جامعه بسوی خود باوری و قیام در برابر ظالمان می‌گردد.

طرفداران ماترياليست‌ها و کمونيست‌ها این چالش را مطرح می‌سازند، که عقیده به مصلح جهانی نه تنها باعث حرکت و پویایی جوامع بشری نیست؛ بلکه باعث می‌شود که فرد در رویایی باطل به سر ببرد و از آنچه در اطرافش می‌گذرد غافل بماند؛ لذا عقیده به مصلح جهانی نه تنها عاملی برای حرکت به سوی سعادت نیست؛ بلکه اجتماع را به خاموشی و سکوت در برابر استعمار و خود کامگی مبدل می‌سازد.

بر همین اساس براى هرچه روشن‌تر شدن چالش‌های منتظران و اینکه عقاید همچون عقاید کمونیست‌هاو... اساسی ندارد؛ بلکه اگر مسئله انتظار  به طرز صحيح پياده شود، عامل مؤثّرى براى حرکتهاى فردى و اجتماعى است، نه عاملي تخدير کننده که سبب رکود مي شود.[1]  لازم است انتظار از حیث مفهوم، اقسام، پیامد‌ها، آثار و اهمیت آن مورد بررسی و تفحص قرار گیرد:

 انتظار و مفهوم آن

انتظار، برخی مواقع به معناي احتياج و نياز و گاهي به معناي توقع نیز می‌‌آید به عبارت بهتر «انتظار» به حالتی از انسان گفته مى‌شود که: از وضع موجود ناراحت است و براى ايجاد وضع بهترى تلاش مى‏ کند. فى المثل بيمارى که انتظار بهبودى مى‏ کشد، يا پدرى که در انتظار بازگشت فرزندش از سفر است، از بيمارى و فراق فرزند ناراحتند و براى وضع بهترى مى ‏کوشند. همچنين است، تاجرى که از بازار آشفته ناراحت است و در انتظار فرو نشستن بحران اقتصادى مى‏ باشد به بیان ساده تر انتظار در برگيرنده دو حالت است: «بيگانگى با وضع موجود» و «تلاش براى وضع بهتر». بنابراين مسأله انتظار حکومت حق و عدالت «مهدى» عليه السلام و قيام مصلح جهانى نيز در واقع مرکب از دو عنصر است: عنصر «نفى» و عنصر «اثبات». عنصر نفى همان «بيگانگى با وضع موجود» و عنصر اثبات «خواهان وضع بهترى بودن» است.[2] هر چه اين دو عنصر در شخص منتظر تقويت شود، مفهوم انتظار در او بهتر تجلّي مي کند. به همين خاطر است که در روايات اسلامي، منتظران واقعى همانند کسانى شمرده شده‏ اند که در خيمه يا زير پرچم حضرت مهدى (عليه السلام) بسر مي برند، يا کسانى که در راه خدا شمشير مى ‏زنند، يا به خون خود آغشته شده و شهيد گشته اند و از مردم تمام زمانها بهترند؛ زيرا خداوند عقل و فهمي به آنها داده كه غيبت در نزد آن ها حكم مشاهده را دارد: «يَا أَبَا خَالِدٍ إِنَّ أَهْلَ زَمَانِ غَيْبَتِهِ الْقَائِلُونَ بِإِمَامَتِهِ الْمُنْتَظِرُونَ لِظُهُورِهِ أَفْضَلُ أَهْلِ كُلِّ زَمَانٍ لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَي ذِكْرُهُ أَعْطَاهُمْ مِنَ الْعُقُولِ وَ الْأَفْهَامِ وَ الْمَعْرِفَةِ مَا صَارَتْ بِهِ الْغَيْبَةُ عِنْدَهُمْ بِمَنْزِلَةِ الْمُشَاهَدَةِ وَ جَعَلَهُمْ فِي ذَلِكَ الزَّمَانِ بِمَنْزِلَةِ الْمُجَاهِدِينَ بَيْنَ يَدَيْ رَسُولِ اللَّهِ ص بِالسَّيْفِ أُولَئِكَ الْمُخْلَصُونَ حَقّاً وَ شِيعَتُنَا صِدْقاً وَ الدُّعَاةُ إِلَي دِينِ اللَّهِ سِرّاً وَ جَهْراً وَ قَالَ (عليه السلام) انْتِظَارُ الْفَرَجِ مِنْ أَعْظَمِ الْفَرَجم».[3] بزرگان دین مثل آیت الله مکارم شیرازی ذیل چنین روایت می‌آورد: «اينها اشاره به مراحل مختلف و درجات مجاهده در راه حق و عدالت است که متناسب با مقدار آمادگى و درجه انتظار افراد است؟ يعنى، همان طور که ميزان فداکارى مجاهدان راه خدا و نقش آنها با هم متفاوت است انتظار، نيز درجات کاملًا متفاوتى دارد».[4]باتوجه به روایات که در مسئله مهدویت از سوی معصومین(علیهم السلام) بیان شده است انتظار فرج بهترین و با فضلیت ترین عمل به حساب آمده است: «أَفْضَلُ‏ الْأَعْمَالِ‏ انْتِظَارُ الْفَرَجم»‏.[5]

توجه به چنین فضائل که برای منتظران راستین در میراث حدیثی بیان شده است، به خوبی می‌شود نتجیه گرفت که انتظار به معنای یک حالت درونی صرف که کار چندان دشواری هم نیست نمی‌تواند «افضل الاعمال» باشد و از جهاد با آن همه‏ مشکلات و سختى ‏هایش  که جان انسان در خطر مى ‏اندازد، برتر باشد،

اقسام انتظار

 برای این‌که درک درست و صحیح از انتظار داشته باشیم، لازم است اشاره به اقسام انتظار داشته باشیم:

انتظار را از یک منظر می‌توان به دو قسم حق و باطل اشاره کرد و از منظر دیگر به دروغین و راستین تقسیم نمود:

الف) انتظار حق:

انتظار حق، آن است كه مطابق عقل و فطرت انساني باشد و با آنچه ذات انسان اقضاء دارد هماهنگ و سازگار می‌باشد؛ مانند انتظار به تقرب خداوند که در ادعیه‌ها  نهايت آرزو و خواست عارفان معرفی شده است: «غاية آمال العارفين»[6]  و همچنین انتظار و آرزوي سعادتمند زندگی کردن و عاقبت بخیر شدن از انتظار های به حق است که مطابق با ذات انسان بوده با  عمل صالح و تلاش در راه خداوند به دست می‌آید.

ب) انتظار باطل

انتظار باطل آن است كه مطابق با نياز واقعي انسان نباشد و عقل و فطرت سلیم انسانی، با چنین انتظاری همخوانی نداشته باشد؛ بلکه بیشتر در راستای خواهش‌ها و هوا نفس و القائات شیطانی صورت ‌گیرد؛ همانطور که در قرآن کریم به نقل  از قول شیطان چنین می‌خوانیم: « وَ لَأُضِلَّنَّهُمْ وَ لَأُمَنِّيَنَّهُمْ وَ لَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُبَتِّكُنَّ آذانَ الْأَنْعامِ وَ لَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللَّهِ وَ مَنْ يَتَّخِذِ الشَّيْطانَ وَلِيًّا مِنْ دُونِ اللَّهِ فَقَدْ خَسِرَ خُسْراناً مُبيناً... يَعِدُهُمْ وَ يُمَنِّيهِمْ وَ ما يَعِدُهُمُ الشَّيْطانُ إِلاَّ غُرُوراً »؛[7] (و يقيناً آنان را گمراه مى‏كنم، و دچار آرزوهاى دور و دراز [و واهى و پوچ‏] مى‏سازم، و آنان را وادار مى‏كنم كه گوش‏هاى چهارپايان را [به نشانه حرام بودن بهره‏گيرى از آنان‏] بشكافند، و فرمانشان مى‏دهم كه آفرينش خدايى را تغيير دهند [به اين صورت كه جنسيت مرد را به زن و زن را به مرد برگردانند، و فطرت پاكشان را به شرك بيالايند، و زيبايى‏هاى طبيعى، روحى، جسمى خود را به زشتى‏ها تبديل كنند]. و هر كس شيطان را به جاى خدا سرپرست و يار خود گيرد، مسلماً به زيان آشكارى دچار شده است ... شيطان به آنان وعده [دروغ‏] مى‏دهد، و در آرزوها [ى سراب‏وار] مى‏اندازد، و جز وعده فريبنده به آنان نمى‏دهد). 

بنابراین انتظار اگر مطابق با فطرت وجودی انسان باشد و ارتباط نزدیک با استعداد‌های روحی و انسانی فرد داشته باشد این انتظار انتظار به حق و مطابق با واقع می‌باشد و چنین انتظاری نه تنها منجر به خمودی و عقب ماندنگی فرد منتظر نمی‌شود، بلکه موجب پرورش استعدادهاي ذاتي انسان، و تعالي روحي و كمال معنوي و مایه سعادت و رستگاري انسان می‌گردد، بر خلاف انتظار باطل که مطابق با خواست فطری و الهی فرد منتظر نیست؛ بلکه بیشتر با هواهای نفسانی و شیطانی همخوانی دارد.

ج) انتظار دروغین

از اقسام انتظار می‌توان به قسم دیگر بنام انتظار دروغین اشاره کرد در این قسم انتظار صرفا حرکت  زبان بوده و همرا به هیچ گونه آمادگی نیسست، در چنین قسم، انتظار از مفهوم واقعی خویش منحرف گشته و به سوی می‌رود که نه تنها باعث بالندگی جامعه نمی‌شود؛ بلکه طرف داران این قسم از انتظار بر این باور هستند که آمدن مصلح همراه با پر شدن زمين از ظلم و فساد می‌باشد، پس چرا ما در اين عصر و زمان، با فساد مبارزه کنيم و با ظلم و ستم بجنگيم؟ يا چرا با امر به معروف و نهى از منکر، آن انقلاب بزرگ را به تأخير افکنيم؟

بر همین اساس این نان نه تنها در جهت اصلاح خود و جامعه گام بر نمی‌‌دارند؛ بلکه سعی شان بر این است تا در جهت تسریع ظهور فساد و ظلم در جامعه را  بیشتر کنند.

بر اساس این مفهوم منحرف از انتظار، نه تنها مانع ظلم و فساد نمى‏ شود؛ بلکه باعث تشویق به ظلم و همکاری با ظالمان می‌گردد، فرصت بسیار مناسبی برای استعمارگران ایجاد می‌کنند؛ تا بیشتر به استعماگری و ظلم خویش ادامه دهند به عبارت بهتر این قسم از انتظار،  باعث می‌شود که منتظران راستین را از صف یاران واقعی حضرت مهدی (عج) جدا شده و در صف مخالفین حضرت قرار ‌گیرند؛ چون قیام حضرت مهدی (عج) برای از بین بردن ظلم و فساد در جامعه انسانی است و اینان بر اساس عقیده باطل که دارند یاری کنندگان ظالمان و فساد گران در جامعه می‌باشند.

د) انتظار راستين

انتظار راستین انتظار است که در منتظران  آمادگی درست و صحیح جهت ظهور منجی و  مصلح  ایجاد می‌کنند و خود دارای مراتب مختلف می‌باشد؛ مانند این‌که  برخی از منتظران از آمادگی صد در صد بر خور دار هستند و برخی دیگر هنوز به چنین آمادگی نرسیده اند. بر این اساس این نوع از انتظار منتظران راستین خود را منتظر مهمانی بسیار عزیز می‌دانند که با آمدنش هر نوع پلیدی و ظلم در هم می‌چیند، بر همین اساس منتظران راستین تمام تلاش و سعی خود را مبذول می‌دارند که مهیایی آمدن چنین مهمان عزیز باشند و از هر نوع ظلم و فساد فاصله بگیرند. در این نوع از انتظار هر قدر منتظران از آمادگی بر خوردار باشد، بیشتر مشمول حدیث شریف «الانتظار فرج افضل الاعمال» قرار می‌گیرند به عبارت بهتر کسی که منتظر مهمانى بس عزيز و عاليقدر باشد و عمرى را در انتظار مَقدم او به سر ببرد، اما ابتدايى‏ ترين اسباب و وسايل پذيرايى را فراهم نکرده باشد؟ عقلاء در عقل چنین فرد شک خواهد کرد، این نوع از انتظار می‌تواند دارای أشکال گوناگون باشد؛ زیرا انتظار شخصى که منتظر يک مهمان است، با انتظار کسى که منتظر صد ميهمان مى ‏باشد متفاوت است، انتظار يک شخص عادى با انتظار امامى که برترين انسان روى زمين است و براى برپايى حکومت جهانى و گسترش عدالت و قسط مى ‏آيد بسيار متفاوت است. اگر اشکال مختلف انتظار فرج را بررسى کنيم اعتراف خواهيم کرد که اين انتظار بزرگ‏ترين، با شکوه‏ترين و پر ارزش‏ترين انتظار در طول تاريخ بشريّت است![8]

بنابراين کسانی‌که خود را از زمره منتظران راستین می‌دانند و در آینده می‌خواهد در صف یاران مصلح جهانی باشند، بايد از هم ‏اکنون به فکر حساب و کتاب خویش باشند و نسبت خود را با فساد، ظلم و ستم روشن سازد و اگر می‌خواهد یاری کنند، حضرت مهدی (عج) در راستای صلح و آرامش جهان باشد باید همواره تلاشش بر این باشد که از ظلم و بی عدالتی دوری جوید و آمادگی و تشنگی برای ظهور منجی را در دلهای عاشقان آن حضرت بیشتر سازد.  به این نکته نیز باید توجه کرد که افزايش ظلم و فساد يکى از علل آمادگى و تشنگى خواهد بود، چون هنگامى که مردم جهان ثمره تلخ و شوم تبعيض ‏ها و بى‏ عدالتى‏ ها را بچشند، ناراحت مى‏ شوند و در جستجوى طريق اصلاح و يافتن يک‏ مصلح جهانى گام بر مى ‏دارند.

ضرورت مسئله انتظار

بعد از روشن شدن معنای و اقسام انتظار یکی از چالش های که پیش روی منتظران راستین قرار می‌گیرد این است که  بحث از انتظار در زمان حاضر چه ضرورتی دارد و چه نتيجه‏ اى براى امروز ما مى ‏تواند داشته باشد؟

بعضی بر این باور هستند که در حال حاضر ما با هزاران مشکلات و گرفتارى دست بگريبانيم و بايد براى پيروزى بر اين مشکلات بينديشيم، دیگر وقت برای آینده و مشکلات آن نیست ؟ آينده خواهد آمد و کسانی‌که در آینده می‌آیند باید جواب گوی مشکلاتش باشد؛ لذا سوال که با این توصیف، در ذهن ایجاد می‌شود، این است بحث از انتظار چه ضروریت دارد؟

در پاسخ به سوال فوق باید گفت: اینکه کسی گذشته اش را از فردا و حال جدا بیداند، حکایت از سطحی نگری او می‌کند؛ زیرا همواره حوادث امروز ریشه در گذشته فرد دارد و آینده را نیز تصمیمات امروزی انسان می‌سازد، بر همین اساس خیلی از کسانی‌ که در قیامت به عذاب متبدلا می‌شوند وقتی از آنان درباره جهنمی شدنش سوال می‌شود علت را در گذشته جستجو می‌کنند و می‌گویند: اى كاش با پيامبر همراه مى‌شدند«وَ يَوْمَ يَعَضُّ الظَّالِمُ عَلى‌ يَدَيْهِ يَقُولُ يا لَيْتَنِي اتَّخَذْتُ مَعَ الرَّسُولِ سَبِيلًا؛ و روزى كه ستمكار (مشرك) دو دست خود را (از روى حسرت) به دندان مى‌گزد و مى‌گويد: اى كاش با پيامبر همراه مى‌شدم».[9] و یا از دوستی ها گذشته خویش شکایت می‌کنند و می‌گویند: ای کاش در گذشته با اشخاص نا اهل دوست نمی‌شدیم: « يا وَيْلَتى‌ لَيْتَنِي لَمْ أَتَّخِذْ فُلاناً خَلِيلًا؛ اى واى بر من! كاش فلانى را دوست خود نمى‌گرفتم».[10]

بنابراین بحث از انتظار نه تنها برای زندگی امرزه ما سودمند و مفید است؛ بلکه نقش بسیار بسزایی در ترسیم  صحیح و درست آینده ما نیز دارد.

اهمیت انتظار از منظر روایات

برخی از خاورشناسان سعی براین دارند که ايمان به مصلح  جهانى را «واکنشى» مسلمان‌ها در برابر وضع نابسامان که در تاریخ داشته اند تلقی کنند و حتّى در صدد هستند، که عقیده مهدویت را یک عقیده وارداتی که از عقاید مسحیت و یهودیت سرچشمه می‌گیرد، معرفی کنند؛ اما دقت در مسئله مهدویت به خوبی می‌توان پی‌برد که مسئله مهدویت  نه تنها ریشه در فطرت و اعماق وجود تمام انسان های ضمیر پاک دارد؛ بلکه در اصل مسئله مهدویت یک امر اسلامی است که در بسیاری از میراث حدیثی اسلامی به آن توجه شده است و مسلمین را توصیه به مهدی آخر زمان و  مسئله انتظار آن حضرت نموده است به عبارت بهتر مسئله انتظار و مهدويّت در عقايد اسلامى بسیار مورد توجه بوده است و به عنوان یک امر مهم همواره در احاديث و روايات اسلامي از آن یاد شده است؛ همانطور که وقتی شخصى از امام صادق(عليه السلام) در باره کسی در انتظار ظهور حکومت حق است، اما از دنیا می‌رود، سوال می‌کند، حضرت در جواب چنین می‌فرماید: «عَنْهُ عَنِ السِّنْدِيِّ عَنْ جَدِّهِ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع مَا تَقُولُ فِيمَنْ مَاتَ عَلَى هَذَا الْأَمْرِ مُنْتَظِراً لَهُ قَالَ هُوَ بِمَنْزِلَةِ مَنْ‏ كَانَ‏ مَعَ الْقَائِمِ ع فِي فُسْطَاطِهِ ثُمَّ سَكَتَ هُنَيْئَةً ثُمَّ قَالَ هُوَ كَمَنْ كَانَ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ص»؛ (او به منزله کسى است که با رهبر اين قيام در خيمه‏ا ش باشد، و پس از کمى سکوت فرمود: مانند کسى است که با پيامبر بوده است).[11]

در روایت دیگر نیز حضرت در باره کسی که بر عقیده صحیح از دنیا برود و منتظر  امام راستین باشد؛ چنین می فرماید: «عَنْهُ عَنِ ابْنِ مُسْكَانَ عَنْ مَالِكٍ الْجُهَنِيِّ قَالَ: قَالَ لِي أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع يَا مَالِكُ أَ مَا تَرْضَوْنَ أَنْ تُقِيمُوا الصَّلَاةَ وَ تُؤْتُوا الزَّكَاةَ وَ تَكُفُّوا  وَ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ يَا مَالِكُ إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ قَوْمٍ ائْتَمُّوا بِإِمَامٍ فِي الدُّنْيَا إِلَّا جَاءَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يَلْعَنُهُمْ وَ يَلْعَنُونَهُ إِلَّا أَنْتُمْ وَ مَنْ كَانَ عَلَى مِثْلِ حَالِكُمْ يَا مَالِكُ إِنَّ الْمَيِّتَ وَ اللَّهِ مِنْكُمْ عَلَى هَذَا الْأَمْرِ لَشَهِيدٌ بِمَنْزِلَةِ الضَّارِبِ‏ بِسَيْفِهِ‏ فِي سَبِيلِ اللَّهِ»؛[12](مالك جهنى گويد: امام صادق عليه السّلام بمن فرمود: اى مالك آيا خوشنود نيستيد كه نماز بخوانيد و زكات بپردازيد و خوددار (از گناهان) باشيد و ببهشت برويد؟ اى مالك هيچ مردمى نيستند كه در دين از كسى پيروى كنند جز آنكه روز قيامت آن پيشوا آن مردم را لعنت كند و آنان نيز او را لعنت كنند جز شما و هر كه هم عقيده شما است، اى مالك براستى كه بخدا سوگند هر كه از شما بر اين امر (و عقيده) بميرد شهيد مرده و همانند آن كسى است كه در راه خدا شمشير زده است).

یا در جای دیگر حضرتش کسانی را که منتظر قائم آل محمد(صلی الله علیه و آله)هستند، همانند شمشیر زن در راه خدا تلقی می‌کند و چنین می‌فرماید: « ... عَنِ الْفَيْضِ بْنِ مُخْتَارٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع يَقُولُ‏ مَنْ مَاتَ مِنْكُمْ وَ هُوَ مُنْتَظِرٌ لِهَذَا الْأَمْرِ كَمَنْ هُوَ مَعَ الْقَائِمِ فِي فُسْطَاطِهِ قَالَ ثُمَّ مَكَثَ هُنَيْئَةً ثُمَّ قَالَ لَا بَلْ كَمَنْ‏ قَارَعَ‏ مَعَهُ بِسَيْفِهِ ثُمَّ قَالَ لَا وَ اللَّهِ إِلَّا كَمَنِ اسْتُشْهِدَ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ص»؛‏[13]((او به منزله کسى است که با رهبر اين قيام در خيمه‏ا ش باشد، و پس از کمى سکوت فرمود: همانند شمشيرزني در راه خدا می‌باشد و سپس فرمود: نه قسم به خدا مانند کسى است که با پيامبر شهید شده است).

امام زین العابدین در حدیث که ابو خالد کابلی آن را نقل می‌کند کسانی‌که در زمان غیبت بسر می‌برند افضل‌تر از مردمان هر زمانی دانسته و آنان را مانند مجاهدین که در رکاب رسول خدا(صلی الله علیه و آله) شمیر می‌زند تلقی می‌فرماید: «...إِنَّ أَهْلَ زَمَانِ غَيْبَتِهِ الْقَائِلِينَ بِإِمَامَتِهِ وَ الْمُنْتَظِرِينَ لِظُهُورِهِ أَفْضَلُ مِنْ أَهْلِ كُلِّ زَمَانٍ لِأَنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى أَعْطَاهُمْ مِنَ الْعُقُولِ وَ الْأَفْهَامِ وَ الْمَعْرِفَةِ مَا صَارَتْ بِهِ الْغَيْبَةُ عِنْدَهُمْ بِمَنْزِلَةِ الْمُشَاهَدَةِ وَ جَعَلَهُمْ فِي ذَلِكَ الزَّمَانِ بِمَنْزِلَةِ الْمُجَاهِدِينَ‏ بَيْنَ‏ يَدَيْ رَسُولِ اللَّهِ ص بِالسَّيْفِ...»؛[14] (اى ابا خالد! مردم زمان غيبت آن امام كه معتقد به امامت و منتظر ظهور او هستند از مردم هر زمانى برترند، زيرا خداى تعالى عقل و فهم و معرفتى به آنها عطا فرموده است كه غيبت نزد آنان به منزله مشاهده است، و آنان را در آن زمان به مانند مجاهدين پيش روى رسول خدا (صلّى اللَّه عليه و آله) كه با شمشير به جهاد برخاسته‏اند قرار داده است‏).

در دسته دیگر از روایات، انتظار فرج حضرت مهدی (عج) بالاترين عبادت دانسته شده است و منتظران راستین حضرت همانند، اولیاء الهی که در خونش در راه خدا به جهاد و مبارزه می‌پردازد معرفی شده است؛ همانطور که پيامبر(صلى الله عليه و آله) در حديثى نورانی در این باره چنین می‌فرماید: « أفْضَلُ أعْمَالِ أُمَّتِى إنْتِظَارُ الفَرَجِ»؛[15]( پیامبر (صلی الله علیه و آله) فرمود: انتظار فرج حضرت مهدی(عجل الله تعالی فرجه الشریف) افضل ترین اعمال امت من ی باشد).

و در حديث ديگرى نیز حضرت فرمود: «أفْضَلُ العِبَادَةِ انْتِظَارُ الَفَرجِ»؛[16] (بهترين اعمال امّت من انتظار فرج است).

در حدیث نیز امام صادق(علیه السلام) منتظران حضرت مهدی(عج) اولیاء الهی معرفی کرده و چنین در توصیف آنان می فرماید: «طُوبى‏ لِشِيْعَةِ قائِمِنا أَلْمُنْتَظِرِيْنَ لِظُهُورِهِ فِى غَيْبَتِهِ، وَ الْمُطِيْعِينَ لَهُ فِى ظُهُورِهِ، أُولئِکَ أَوْلِياءُ اللَّهِ الَّذِيْنَ لا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لا هُمْ يَحْزَنُونَ»؛[17] (خوشا به حال پيروان قائم ما، که در غيبتش (با خود سازى) انتظار ظهورش را مى‏ کشند، و به هنگام ظهورش مطيع فرمان اويند، آنها اولياى خدا هستند، همان ها که نه ترسى دارند و نه غمگين مى ‏شوند).

و در حديث ديگرى  نیز حضرت على(عليه السلام) منتظران حضرت مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف)هماننده  مجاهدان که در راه خدا به خون خویش آغشته گشته است دانسته و چنین می‌فرماید: «الْمُنْتَظِرُ لِامْرِنا کَالْمُتَشَحِطِّ بِدَمِه‏ فى سَبيلِ اللَّهِ»؛[18] (کسى که در انتظار ظهور ما باشد مانند کسى است که در ميدان جهاد به خون آغشته است).

در حدیث دیگر امام هادی علی(علیه السلام) علماء زمان غیبت حضرت را که از شیعیان و مستضعیفین شیعه دفع شبهه می‌کنند و در صدد است که شیعیان در دام نواصب و شیاطین گرفتار نشوند افضل ترین افراد نزد خداوند معرفی کرده و چنین می‌فرماید: « وَ قَالَ عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ (ع)‏ لَوْلَا مَنْ يَبْقَى بَعْدَ غَيْبَةِ قَائِمِكُمْ‏ ع‏ مِنَ الْعُلَمَاءِ الدَّاعِينَ إِلَيْهِ وَ الدَّالِّينَ عَلَيْهِ، وَ الذَّابِّينَ عَنْ دِينِهِ بِحُجَجِ اللَّهِ، وَ الْمُنْقِذِينَ لِضُعَفَاءِ عِبَادِ اللَّهِ مِنْ شِبَاكِ إِبْلِيسَ وَ مَرَدَتِهِ، وَ مِنْ فِخَاخِ‏ النَّوَاصِبِ‏ لَمَا بَقِيَ أَحَدٌ إِلَّا ارْتَدَّ عَنْ دِينِ اللَّهِ، وَ لَكِنَّهُمُ الَّذِينَ يُمْسِكُونَ أَزْمَةَ قُلُوبِ ضُعَفَاءِ الشِّيعَةِ كَمَا يُمْسِكُ صَاحِبُ السَّفِينَةِ سُكَّانَهَا- أُولَئِكَ هُمُ الْأَفْضَلُونَ عِنْدَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ‏»؛[19] ( از امام هادى (عليه السّلام) نقل است كه فرمود: اگر در پس غيبت امام قائم عليه السّلام علمائى نبودند كه داعى بسوى او بوده و اشاره به او كنند، و با براهين الهى از او دفاع نمايند، و بندگان مستضعف خدا را از دام ابليس و اعوانش برهانند، و از بند نواصب (دشمنان اهل بيت) رهايى بخشند، همه مردم از دين خدا دست كشيده و مرتدّ مى‏شدند. لكن علماء كسانى هستند كه زمام قلوب شيعيان ضعيف ما را در دست داشته و مهار مى‏كنند، همچون ناخداى كشتى كه سكّان آن را در دست دارد. اين گروه همان شخصيتهاى برتر و افضل در نزد خداوند با عزّت و جلال مى‏باشند).

بنابراین منتظران راستین با اعمال شایسته که انجام می‌دهند،  همواره در پی این است که خود سازی کرد و بانفس خویش به جهاد بپردازند که بالاتر از جهاد با دشمن به حساب می‌آید، همانطور که رسول خدا(صلی الله علیه و آله) در حدیث نورانی بر این مطلب تصریح می‌فرماید: «أَنَّ النَّبِيَّ ص بَعَثَ بِسَرِيَّةٍ، فَلَمَّا رَجَعُوا قَالَ مَرْحَباً بِقَوْمٍ‏ قَضَوُا الْجِهَادَ الْأَصْغَرَ وَ بَقِيَ الْجِهَادُ الْأَكْبَرُ قِيلَ يَا رَسُولَ اللَّهِ (ص) وَ مَا الْجِهَادُ الْأَكْبَرُ قَالَ جِهَادُ النَّفْسِ»؛[20]( فرمود رسول خدا جوخه‏اى را بجهاد فرستاد و چون برگشتند فرمود مرحبا بمردمى كه‏ جهاد اصغر را انجام دادند و جهاد اكبر بر عهده آنها است عرض شد يا رسول اللَّه جهاد اكبر كدامست؟فرمود جهاد با نفس)، از افضل ترین مجاهدین به حساب آمده که در راه خدا و دینش از هیچ تلاش کوتاهی نمی‌کنند.

پیامد‌های سازنده انتظار

بعد از اینکه‌ دانسته شد انتظار از منظر روایات بسیار دارای اهمیت است، چالش دیگر که فرا روی منتظران قرار می‌گیرد این است که چه فوائد و آثار سازنده برای انتظار متظران نهفته است به عبارت بهتر اینکه انسان ایمان به ظهور منجی و مصلح جهانی داشته باشد آیا او را بسوی سعادت و فضائل اخلاقی می‌کشاند و یا منجر می‌شود فرد به شرایط و ظلم های پیش آمده راضی گردد و حرکت در مقابل با ظالمان و مفسدین انجام ندهد، با دقت به اوصاف حکومت حضرت مهدی(عج) آثار سازنده بسیاری برای انتظار ظهور حکومت حق بر شمرده شده است که در ذیل به تعداد از آن‌ها اشاره می‌شود:

الف) اصلاح نفوس

حکومت جهانى حضرت مهدی(عج) قبل از هر چيز نيازمند افراد خود ساخته و با تقوا دارد که  که به توانند بار سنگين چنان اصلاحات وسيعى را که حضرت در سطح جهان ایجاد می‌کند بدوش بکشند؛ و اين امر در مرتبه اول احتیاج به بالا بردن فکر و اندیشه و آمادگى روحى براى همکارى در پياده کردن آن اصلاحات بزرگ است؛ به عبارت بهتر هر گونه تفرقه افکنی و پراکندگى با انتظار منتظران راستین نمی‌سازد، منتظران راستین به هیچ وجه نمی‌توانند با تماشا کردن نقش در حکومت حضرت داشته باشند؛ بلکه بایدخودشان وارد میدان کار زارکنند و در صف موافقان اصلاحات جهانی قرار گیرند و این نیاز به این دارد که نسبت به اعمال و رفتار شان کوشا باشند و از خود سازی و تهذیب نفس غفلت نورزند؛ چون منتظران واقعی همواره در معرض این پرسش قرار دارند کسی که ناپاک و ستمگر هست می‌تواند در انتظار کسی که برای از بین بردن ظلم و ناپاکان ظهور می‌کند، بنشند و یا باید در نفس خویش  تحول ایجاد کند که او را از هر گونه آلودگیها و فساد برهاند و به پاکی روح و جان برساند؛ تا بتواند با حضرت در مسیر اصلاحات همسو و همنوا گردد. به بیان دیگر کسانی‌که در انتظار جهاد آزاديبخش به سر مى‏ برد، به طور حتم باید به حالت آماده باش کامل بسر ببرد؛ سلاحى که براى چنين نبرد لازم است باید به دست ‏آورد؛ آمادگى رزمى نفرات خود را بالا برده؛ روحيه افراد خود را تقويت ‏کنند؛  شعله عشق و شوق را در دل فرد فرد سربازانش زنده نگه ‏ دارد؛ لذا به چنین سپاه و ارتشى است که می‌توان گفت: در انتظار به سر مى ‏برند، بر همین اساس منتظران مصلح جهانى دارای آماده باش کامل فکرى و اخلاقى، مادّى و معنوى، براى اصلاح همه جهان است و اینان افرادی انقلابی و بسيار نيرومند و شکست‏ ناپذير دارای تقوای بسیار بالا، همت بلند هستند که آماده برای پیاده کردن، برنامه‌های اخلاقی، اجتماعی و تحول در جامعه منتظران می‌باشند. چنین انتظاری بسیار سازنده و باعث تهذیب نفوس می‌گردد.

ب) اصلاح اجتماع

یکی از ثمرات، مفید و سازنده که انتظار مصلح جهانی حضرت میدی(عج) به همراه دارد این است که منتظران راستين در عين حال، که در صدد اصلاح خويش، هستند، مصمم هستند که جامعه پیرامونی خویش را نیز اصلاح کنند؛ زيرا برنامه بزرگی که منتظران انتظار آن را مى ‏کشند تنها يک برنامه فردى نيست؛ بلکه برنامه‏ اى است که کار به صورت دست جمعى و همگانى می‌طلبد؛ بر هیمن اساس در این برنامه وسیع و جهانی باید تلاش های که صورت می‌پذیرد هماهنگ با صلح جهانی، تحول  و انقلاب جهانی باشد، در چنین تلاش های تلاش های فردی چندان کاری نخواهد داشت و کاری از پیش نخواهد برد، به همین دلیل منتظر راستین موظف است در پی اصلاح نقاط ضعف خویش، دوستان و اطرافیان خویش باشد؛ تاجامعه بسوی حکومت جهانی مهدوی، حرکت کرده و آمده ظهور حضرت گردد. 

بنابراين منتظران واقعى علاوه براین‌که در پی اصلاح خويش می‌باشند، اصلاح دیگران را نیز وظيفه خود مى‏ دانند، این نوع انتظار نه تنها جامعه را به خمودی نمی‌کشد؛ بلکه باعث آبادی معنوی و دنیوی جامه نیز می‌گردد.

ج) نا امید نشدن از اصلاح خویش و جامعه

یکی از ثمرات مفید و سازنده انتظار راستین این است که منتظران واقعی در زمانی‌ که فساد فراگير مى ‏شود، و اکثريّت و يا جمع کثيرى را به آلودگى میکشاند، در يک بن بست سخت روانى که از يأس و نا امیدی از اصلاح جامعه سرچشمه مى ‏گيرد، قرار نمى‏ گيرند، به عبارت بهتر در برهه از زمان‌ها برخی به جهت فراگیر شدن فساد و گناه در جامعه به  این نتیجه می‌رسند،  اميدى براى اصلاح نيست تلاش و کوشش براى حفظ خویش از پلیدی‌ها بيهوده است، اگر ‌خواهی نشوی رسوا باید همرنگ جامعه شد؛ اما منتظران راستین  که در انتظار مصلاح جهانی بسر می‌برد هرگز در محیط فساد آلود جامعه حل نمی‌شود و همواره امید برای اصلاح جهانی دارد و در این راستا به اصلاح خویش و جامعه خویش تلاش می‌کنند؛ لذا خداوند متعال در آیات متعدی به بندگانش دستور می‌دهد که  از رحمت الهی مأیوس نشود و همواره به رحمت اللهی امیدوار باشند از جمله در سوره زمر می‌خوانیم:«قُلْ يا عِبادِيَ الَّذينَ أَسْرَفُوا عَلى‏ أَنْفُسِهِمْ لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَميعاً إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحيم‏»؛[21] (بگو: اى بندگان من كه در جنايت به خويش (به واسطه گناه) از حد گذشتيد، از رحمت خدا نوميد مگرديد، بى‏ترديد خداوند همه گناهان را (به وسيله توبه هر چند شرك باشد) مى‏آمرزد، زيرا اوست آمرزنده و مهربان).

بنابر این در منطق منتظران راستین امید به اصلاح خویش و جامعه حرف اول را می‌زند؛ زیرا اميد به عنوان يک عامل مؤثّر تربيتى در مورد افراد فاسد شناخت می‌شود و افراد صالحى که در محيط‌هاى فاسد گرفتارند، بدون اميد نمى ‏توانند خويشتن را حفظ کنند.[22] یک امر اساسی تلقی می‌شود که نقطه عطفى در منتظران ایجاد می‌کند و نمی‌گذارد شخصی منتظر در مسیر زندگی متوقف بماند، قدمی در راستای اصلاح خویش و جامعه برندارد.

د ) ایجاد زمینه مناسب براي حکومت مصلح جهانی

یکی از ثمرات مفید و سازنده این است که  منتظران راستین به این نمی اندیشند که حکومت حضرت مهدی(عج) بر معجزات بناء شده است و فتحها، انقلابها و اصلاحها، دگرگوني‌ها و تحوّل که در حکومت مصلح جهانی (حضرت مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف ) صورت می‌گیرد روى اصول اعجاز است، این‌ها تمام تلاش خویش را بر این می‌گذارند که حکومت عادلانه جهانى را بر اساس عالى ‏ترين ارزشهاى انسانى با فراهم کردن زمینه این حکومت عظیم پرپا کنند نه با دم مسيحايى و معجزات که رخ می‌دهد.

آماده سازی زمینه برای ایجاد حکومت جهانی حضرت مهدی(عج) می‌تواند از دو طریق ذیل صورت گیرد:

الف) آگاه  سازی مردم از سرانجام فسادها و ستمگري‌ها که در جهان صورت می‌گیرد و ایجاد تنفر و نفرت در انسان‌ها نسبت به ظلم، جور و ظالمان که در عالم وجود دارد به عبارت بهتر افزايش ظلم و فساد و ناراحتي‌ها که ناشى از ظلم ستمگران و فساد بی‌دینان در جامعه است و همچنین نتیجه اتّکاء زیاد، بر جنبه‏ هاى مادّى و فراموش کردن جنبه‏ هاى معنوى و فطری است،  عامل بسیار خوبی است برای سرخوردگى شديد از وضع نابسامان جهان که باعث می‌شود مردمان حق‌جو نسبت به اوضاع جهان بدبین گردد و زمینه مناسب را برای قبول حکومت جهانی حضرت مهدی(عج) فراهم گردد.

ب) ایجاد آمادگی در آحاد جامعه انسانی براى پذيرش اصول حکومت جهانی که قرار است جهان را پر از داد و قسط کند به عبارت بهتر منتظران راستین در صدد است که آموزش های لازم را به آحاد جامعه بیاموزد؛ تا زمینه مناسب برای اصلاح در آن‌ها که قابل اصلاح هستند بوجود آید و برای کسانی که این زمینه در خود از بین برده‌اند اتمام حجت گردد؛ همانطور که امام صادق(علیه السلام) در حدیث نورانی این موضوع را چنین شرح می‌دهد: «ثُمَّ قَالَ وَ رُوِيَ بِأَسَانِيدَ عَنِ الصَّادِقِ ع‏ أَنَّهُ ذُكِرَ كُوفَةُ وَ قَالَ سَتَخْلُو كُوفَةُ مِنَ‏ الْمُؤْمِنِينَ‏ وَ يأزر [يَأْرِزُ] عَنْهَا الْعِلْمُ كَمَا تأزر [تَأْرِزُ] الْحَيَّةُ فِي جُحْرِهَا ثُمَّ يَظْهَرُ الْعِلْمُ بِبَلْدَةٍ يُقَالُ لَهَا قُمُّ وَ تَصِيرُ مَعْدِناً لِلْعِلْمِ وَ الْفَضْلِ حَتَّى لَا يَبْقَى فِي الْأَرْضِ مُسْتَضْعَفٌ فِي الدِّينِ حَتَّى الْمُخَدَّرَاتُ فِي الْحِجَالِ وَ ذَلِكَ عِنْدَ قُرْبِ ظُهُورِ قَائِمِنَا فَيَجْعَلُ اللَّهُ قُمَّ وَ أَهْلَهُ قَائِمِينَ مَقَامَ الْحُجَّةِ وَ لَوْ لَا ذَلِكَ لَسَاخَتِ الْأَرْضُ بِأَهْلِهَا وَ لَمْ يَبْقَ فِي الْأَرْضِ حُجَّةٌ فَيُفِيضُ الْعِلْمُ مِنْهُ إِلَى سَائِرِ الْبِلَادِ فِي الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ فَيَتِمُّ حُجَّةُ اللَّهِ عَلَى الْخَلْقِ حَتَّى لَا يَبْقَى أَحَدٌ عَلَى الْأَرْضِ لَمْ يَبْلُغْ إِلَيْهِ الدِّينُ وَ الْعِلْمُ ثُمَّ يَظْهَرُ الْقَائِمُ ع وَ يَسِيرُ سَبَباً لِنَقِمَةِ اللَّهِ وَ سَخَطِهِ عَلَى الْعِبَادِ لِأَنَّ اللَّهَ لَا يَنْتَقِمُ مِنَ الْعِبَادِ إِلَّا بَعْدَ إِنْكَارِهِمْ حُجَّةً»؛[23] (و فرمود: بزودى كوفه از مؤمنان تهى شود و دانش از او نهان گردد چنانچه مار در سوراخش نهان شود، سپس دانش در شهرى پديد شود كه قمش گويند، و معدن علم و فضل گردد تا آنجا كه در روى زمين هيچ نادانى نسبت بدين نماند تا برسد بنو عروسان پرده‏نشين، اين نزديك بظهور قائم ما باشد، و خدا قم و مردمش را مقام حجت سازد، و اگر آن نباشد زمين اهلش را فرو برد و حجتى در زمين نماند، و دانش از آن بهمه بلاد منتشر گردد در مشرق و مغرب و حجت خدا بر مردم تمام شود. تا كسى در روى زمين نماند كه علم و دين بدو نرسد، سپس قائم ظهور كند و سبب انتقام و خشم خدائى بر بنده‏ها شود، زيرا خدا از بنده‏ها انتقام نگيرد مگر پس از اينكه حجت را انكار كنند).

بنابر طبق حدیث فوق منتظران راستین، معتقد هستند که باید يک تحول فرهنگى دامنه‏ دار و گسترده از نظر مفاهيم و تعليمات اسلام در سراسر جهان رخ دهد؛ تا زمینه برای  قيام حضرت مهدى (عجل اللّه تعالى فرجه الشريف)  فراهم گردد. این تحول عظیم، بدون شک در سطح عالم خود بخود ایجاد نخواهد شد و این منتظران راستین است که باید باید کمر همت بندد و بواسطه وسائل و دستگاه های ارتباط جمعی، چنین تحول و انقلاب بزرگ را در جهان کسترش دهد و ایجاد نمایند

جمع بندی

از چالش های که نه تنها منتظران حضرت مهدی(عجل الله تعالی فرجه الشریف) با آن مواجه است؛ بلکه در تمام ادیان بر آن تاکید شده است، مسئله انتظار و اميد به قيام يک مصلح جهانى  است که بتواند وضع نابسامان جوامع بشرى را  سامان بخشد و تبعيضها، بى عدالتيها، جنگ و خونريزى و مفاسد را از محيط زندگى انسانها برچيند.

انتظار به معنای صحیح و درست آن نه تنها باعث خمودی و عامل پست رفت جامعه نیست؛ بلکه عامل موثّري براي حرکتهاي فردي و اجتماعي  است که غالباً به جنبش‌هاي ضد استعماري مي انجامد. هر قدر در دنیا فساد و ظلم بیشتر گردد انتظار ظهور مصلح جهانی بیشتر می‌گردد و اثر روانى بسیار در منتظران دارد به عبارت دیگر اثر تخديرى انتظار تنها در صورتى است که مفهوم آن تحریف گردد، همانطور که برخی کمونیست‌هاو... چنین کرده‌اند و مفهوم واقعی انتظار به به بی‌راه کشانده‌اند. انتظار اگر به معنای درستش در جامعه پياده شود، يک عامل مهمّ تربيت سازى و تحرّک و اميد بخش خواهد بود.

منتظران راستین برای رسیدن به هدف از هیچ گوشش براى مبارزه با فساد  تهذیب خويش دریغ نمی‌ورزند و آن  را عامل برپای حکومت مستضعفین  بر روی کره خاکی زمین می‌دانند؛ همانطور که قرآن کریم تاکید می‌کند: «وعداللّه الّذين آمنوا منکم و عملوا الصّالحات ليستخلفنّهم فى الارض ...»؛[24] (خداوند به آنها که ايمان دارند و عمل صالح انجام مى‏ دهند، وعده داده است حکومت روى زمين را در اختيارشان بگذارد ...) به بیان ساده‌تر حکومت جهانی حضرت مهدی(عجل الله تعالی فرجه الشریف ) بدون يک ايمان راستین، که هر گونه ضعف و زبونى و ناتوانى را از انسان دور می‌سازد و بدون اعمال صالح که‏ راه اصلاح گر جامعه باشد، امکان‏پذير نيست منتظران راستین که در انتظار چنين برنامه‏ اى هستند، هم بايد سطح آگاهى و ايمان خود را بالا ببرند و هم در اصلاح خويش و اعمال خود بکوشند و نباید با ظالمان و ستمگران همنوا گردند و الا آتش بر خواهند افروخت که در نهایت دامن خودشان را خواهند گرفت.

فهرست منابع:

1.     قرآن کریم

2.     پيدايش مذاهب، مكارم شيرازي، ناصر، قم: مدرسه الامام علي بن ابي طالب(ع)،  ۱۳۸۴ ش.

3.     تفسير نمونه‏، مكارم شيرازى، ناصر، ناشر: دار الكتب الإسلامية، تهران‏،1374 ش‏.

4.     بحار الأنوار، مجلسى، محمد باقر بن محمد تقى‏، ناشر: دار إحياء التراث العربي‏، بيروت‏، سال چاپ: 1403 ق‏.

5.     كشف الغمة في معرفة الأئمة، اربلى، على بن عيسى، تبريز، چاپ: اول، 1381ق.

6.     مفاتيح الجنان، شیخ عباس قمی، دعاي كميل.

7.     یکصد ده سرمشق از سخنان حضرت على (ع)،  ناصر مکارم شیرازی، قم  مدرسه الامام علي به ابي طالب (ع)، 184ش.

8.      المحاسن، برقى، احمد بن محمد بن خالد، - قم، چاپ: دوم، 1371 ق.

9.     الكافي، كلينى، محمد بن يعقوب، تهران، چاپ: چهارم، 1407 ق.

 

10.                        كمال الدين و تمام النعمة، ابن بابويه، محمد بن على، تهران، چاپ: دوم، 1395ق.

 

11.                        الخصال، ابن بابويه، محمد بن على، ترجمه فهرى، تهران، چاپ: اول، بى تا.

 

12.                        كمال الدين و تمام النعمة، ابن بابويه، محمد بن على، - تهران، چاپ: دوم، 1395ق.

 

13.                        التفسير المنسوب إلى الإمام الحسن العسكري عليه السلام، حسن بن على، امام يازدهم عليه السلام، - ايران ؛ قم، چاپ: اول، 1409 ق.

 

14.                        حکومت جهانى مهدى، ناصر مكارم شيرازى، ناشر: نسل جوان‌، قم‌،1386 ه. ش‌، چاپ، پنجم‌،

 



[1] ناصر مکارم شیرازی پيدايش مذاهب، ص113.

[2] ناصر مکارم شیرازیف، تفسير نمونه، ج‏7، ص452.

[3] محمد باقر مجلسی، بحار الأنوار ، ج52 ، ص122 .

[4] ناصر مکارم شیرازی تفسير نمونه، ج‏7، ص453.

[5] اربلى، على بن عيسى، كشف الغمة في معرفة الأئمة (ط - القديمة) - تبريز، چاپ: اول، 1381ق.؛ ج‏2 ؛ ص207

[6]   . مفاتيح الجنان، دعاي كميل.   

[7] سوره نساء آیه 119 - 1120

[8] ناصر مکارم شیرازی یکصد ده سرمشق از سخنان حضرت على (ع)، ص95.

[9] سوره فرقان آیه 27

[10] همان آیه 28

[11] برقى، احمد بن محمد بن خالد، المحاسن - قم، چاپ: دوم، 1371 ق، ج‏1 ؛ ص173.

[12] كلينى، محمد بن يعقوب، الكافي (ط - الإسلامية) - تهران، چاپ: چهارم، 1407 ق. ج‏8 ؛ ص146

[13] برقى، احمد بن محمد بن خالد، المحاسن - قم، چاپ: دوم، 1371 ق، ج 1 ص 174

[14] ابن بابويه، محمد بن على، كمال الدين و تمام النعمة - تهران، چاپ: دوم، 1395ق؛ ج‏1 ؛ ص320

[15] ابن بابويه، محمد بن على، الخصال / ترجمه فهرى - تهران، چاپ: اول، بى تا. ص29.

[16] مجلسیف محمد باقر، بحارالانوار، ج 50، ص 125.

[17] ابن بابويه، محمد بن على، كمال الدين و تمام النعمة - تهران، چاپ: دوم، 1395ق؛ ج‏2 ؛ ص357

[18] ابن بابويه، محمد بن على، کمال الدين و تمام النعمة ؛ ج‏2 ؛ ص645.

[19] حسن بن على، امام يازدهم عليه السلام، التفسير المنسوب إلى الإمام الحسن العسكري عليه السلام - ايران ؛ قم، چاپ: اول، 1409 ق، ص 345.

[20] كلينى، محمد بن يعقوب، الكافي (ط - الإسلامية) - تهران، چاپ: چهارم، 1407 ق. ؛ ج‏5 ؛ ص12

[21] سوره زمر آیه 53

[22] حکومت جهانى مهدى، ناصر مكارم شيرازى، ناشر: نسل جوان‌، قم‌،1386 ه. ش‌، پنجم‌، ص 100

[23] مجلسى، محمد باقر بن محمد تقى، بحار الأنوار (ط - بيروت) - بيروت، چاپ: دوم، 1403 ق ؛ ج‏57 ؛ ص213

[24] سورة نور، آية 55.